Podstawy
Czym jest nauka obywatelska?
Nauka obywatelska (citizen science) to udział osób spoza zawodowego środowiska naukowego w prowadzeniu badań – od zbierania danych po współtworzenie pytań badawczych.
Na początek – artykuły wprowadzające
Poziomy udziału (Haklay)
Nauka obywatelska to udział osób spoza środowiska naukowego w prawdziwych badaniach. Projekty różnią się jednak przede wszystkim tym, jak duży wpływ mają uczestnicy na proces badawczy – od wykonywania zadań według instrukcji po współdecydowanie o pytaniach, metodach i wykorzystaniu wyników.
1 – Crowdsourcing: uczestnicy dostarczają danych lub zasobów według instrukcji – np. noszą czujnik, uruchamiają aplikację, wysyłają próbkę – przy niewielkim udziale w interpretacji.
2 – Rozproszona inteligencja: uczestnicy po przeszkoleniu zbierają dane i wykonują proste zadania interpretacyjne w z góry określonej strukturze – rozpoznają gatunki, klasyfikują, liczą, transkrybują.
3 – Nauka partycypacyjna: uczestnicy mają wpływ na problem badawczy, cel lub metodę i zbierają dane; naukowcy wspierają projekt metodycznie.
4 – Radykalna nauka obywatelska: uczestnicy biorą udział w całym procesie – od zdefiniowania problemu, przez zbieranie i analizę danych, po wykorzystanie wyników; projekt może być zainicjowany przez samych obywateli.
Źródło: Haklay 2013; Aksamit 2025
Alternatywna typologia: Shirk i in. (2012)
Obok modelu Haklaya w literaturze stosuje się też pięciomodelową typologię Shirk i współpracowników, dzielącą projekty według stopnia udziału uczestników.
- 1Kontraktowy (Contractual)Społeczności zlecają zawodowym badaczom przeprowadzenie konkretnego badania i sprawozdanie z wyników.
- 2Kontrybucyjny (Contributory)Projekty zasadniczo projektują naukowcy, a uczestnicy przede wszystkim przekazują dane.
- 3Kolaboracyjny (Collaborative)Projekty zasadniczo projektują naukowcy, a uczestnicy nie tylko przekazują dane, lecz także pomagają udoskonalać projekt, analizować dane lub upowszechniać wyniki.
- 4Współtworzony (Co-Created)Projekt wspólnie tworzą naukowcy i uczestnicy, a przynajmniej część uczestników aktywnie uczestniczy w większości lub wszystkich etapach badań.
- 5Koleżeński (Collegial)Osoby bez formalnych kwalifikacji naukowych prowadzą badania samodzielnie, z różnym stopniem uznania ze strony nauki instytucjonalnej.
Źródło: Shirk J. i in. (2012), „Public participation in scientific research: a framework for deliberate design”, Ecology and Society 17(2).
10 zasad nauki obywatelskiej (ECSA)
- 1Projekty aktywnie angażują obywateli w działania naukowe, które generują nową wiedzę lub zrozumienie.
- 2Projekty dają rzeczywisty wynik naukowy.
- 3Zarówno naukowcy zawodowi, jak i obywatele odnoszą korzyści z udziału.
- 4Obywatele mogą uczestniczyć w różnych etapach procesu naukowego.
- 5Obywatele otrzymują informację zwrotną z projektu.
- 6Nauka obywatelska jest podejściem badawczym jak każde inne, z ograniczeniami i błędami, które należy uwzględniać.
- 7Dane i metadane projektów są w miarę możliwości publicznie dostępne, a wyniki publikowane w otwartym dostępie.
- 8Wkład obywateli jest uznawany w wynikach i publikacjach projektów.
- 9Programy są oceniane pod kątem wyników naukowych, jakości danych, doświadczenia uczestników i szerszego wpływu.
- 10Liderzy projektów uwzględniają kwestie prawne i etyczne: prawa autorskie, własność intelektualną, udostępnianie danych, poufność i wpływ na środowisko.
Omówienie na podstawie dokumentu „Ten Principles of Citizen Science” (ECSA, 2015).
Korzyści
- Większa skala i zasięg zbieranych danych
- Edukacja i rozwój kompetencji
- Zaufanie do nauki i jej społeczne znaczenie
- Wsparcie decyzji lokalnych
Korzyści ujawniają się na różnych etapach projektu – od pomysłu po publikację wyników.
Źródło: Aksamit 2025; ECSA 2015
Ograniczenia
- Wyzwania jakości i spójności danych
- Koszty koordynacji i komunikacji
- Ryzyko nierównego dostępu do udziału
- Kwestie etyczne i prawne (RODO)
Ograniczenia dotyczą różnych etapów projektu – od pomysłu po publikację wyników – i warto planować je z wyprzedzeniem.
Źródło: Aksamit 2025; ECSA 2015
Rekomendacje dla nauki obywatelskiej (Uniwersytet Warszawski, 2026)
Praktyczne rekomendacje dotyczące rozwijania nauki obywatelskiej w Polsce.
Otwórz rekomendacje (PDF)Słowniczek
- Nauka obywatelska
- Udział osób spoza zawodowego środowiska naukowego w procesie badawczym.
- Wolontariusz badawczy
- Osoba dobrowolnie uczestnicząca w zbieraniu lub analizie danych.
- Walidacja danych
- Sprawdzanie poprawności i wiarygodności zebranych danych.
- FAIR
- Zasady zarządzania danymi: wyszukiwalne, dostępne, interoperacyjne, wielokrotnego użytku.
- Współtworzenie (co-creation)
- Wspólne projektowanie badania przez naukowców i obywateli.