Przejdź do treści
Nauka Obywatelska
Zaloguj

Podstawy

Czym jest nauka obywatelska?

Nauka obywatelska (citizen science) to udział osób spoza zawodowego środowiska naukowego w prowadzeniu badań – od zbierania danych po współtworzenie pytań badawczych.

Na początek – artykuły wprowadzające

Poziomy udziału (Haklay)

Nauka obywatelska to udział osób spoza środowiska naukowego w prawdziwych badaniach. Projekty różnią się jednak przede wszystkim tym, jak duży wpływ mają uczestnicy na proces badawczy – od wykonywania zadań według instrukcji po współdecydowanie o pytaniach, metodach i wykorzystaniu wyników.

  1. 1 – Crowdsourcing: uczestnicy dostarczają danych lub zasobów według instrukcji – np. noszą czujnik, uruchamiają aplikację, wysyłają próbkę – przy niewielkim udziale w interpretacji.

  2. 2 – Rozproszona inteligencja: uczestnicy po przeszkoleniu zbierają dane i wykonują proste zadania interpretacyjne w z góry określonej strukturze – rozpoznają gatunki, klasyfikują, liczą, transkrybują.

  3. 3 – Nauka partycypacyjna: uczestnicy mają wpływ na problem badawczy, cel lub metodę i zbierają dane; naukowcy wspierają projekt metodycznie.

  4. 4 – Radykalna nauka obywatelska: uczestnicy biorą udział w całym procesie – od zdefiniowania problemu, przez zbieranie i analizę danych, po wykorzystanie wyników; projekt może być zainicjowany przez samych obywateli.

Źródło: Haklay 2013; Aksamit 2025

Alternatywna typologia: Shirk i in. (2012)

Obok modelu Haklaya w literaturze stosuje się też pięciomodelową typologię Shirk i współpracowników, dzielącą projekty według stopnia udziału uczestników.

  1. 1Kontraktowy (Contractual)Społeczności zlecają zawodowym badaczom przeprowadzenie konkretnego badania i sprawozdanie z wyników.
  2. 2Kontrybucyjny (Contributory)Projekty zasadniczo projektują naukowcy, a uczestnicy przede wszystkim przekazują dane.
  3. 3Kolaboracyjny (Collaborative)Projekty zasadniczo projektują naukowcy, a uczestnicy nie tylko przekazują dane, lecz także pomagają udoskonalać projekt, analizować dane lub upowszechniać wyniki.
  4. 4Współtworzony (Co-Created)Projekt wspólnie tworzą naukowcy i uczestnicy, a przynajmniej część uczestników aktywnie uczestniczy w większości lub wszystkich etapach badań.
  5. 5Koleżeński (Collegial)Osoby bez formalnych kwalifikacji naukowych prowadzą badania samodzielnie, z różnym stopniem uznania ze strony nauki instytucjonalnej.

Źródło: Shirk J. i in. (2012), „Public participation in scientific research: a framework for deliberate design”, Ecology and Society 17(2).

10 zasad nauki obywatelskiej (ECSA)

  1. 1Projekty aktywnie angażują obywateli w działania naukowe, które generują nową wiedzę lub zrozumienie.
  2. 2Projekty dają rzeczywisty wynik naukowy.
  3. 3Zarówno naukowcy zawodowi, jak i obywatele odnoszą korzyści z udziału.
  4. 4Obywatele mogą uczestniczyć w różnych etapach procesu naukowego.
  5. 5Obywatele otrzymują informację zwrotną z projektu.
  6. 6Nauka obywatelska jest podejściem badawczym jak każde inne, z ograniczeniami i błędami, które należy uwzględniać.
  7. 7Dane i metadane projektów są w miarę możliwości publicznie dostępne, a wyniki publikowane w otwartym dostępie.
  8. 8Wkład obywateli jest uznawany w wynikach i publikacjach projektów.
  9. 9Programy są oceniane pod kątem wyników naukowych, jakości danych, doświadczenia uczestników i szerszego wpływu.
  10. 10Liderzy projektów uwzględniają kwestie prawne i etyczne: prawa autorskie, własność intelektualną, udostępnianie danych, poufność i wpływ na środowisko.

Omówienie na podstawie dokumentu „Ten Principles of Citizen Science” (ECSA, 2015).

Korzyści

  • Większa skala i zasięg zbieranych danych
  • Edukacja i rozwój kompetencji
  • Zaufanie do nauki i jej społeczne znaczenie
  • Wsparcie decyzji lokalnych

Korzyści ujawniają się na różnych etapach projektu – od pomysłu po publikację wyników.

Źródło: Aksamit 2025; ECSA 2015

Ograniczenia

  • Wyzwania jakości i spójności danych
  • Koszty koordynacji i komunikacji
  • Ryzyko nierównego dostępu do udziału
  • Kwestie etyczne i prawne (RODO)

Ograniczenia dotyczą różnych etapów projektu – od pomysłu po publikację wyników – i warto planować je z wyprzedzeniem.

Źródło: Aksamit 2025; ECSA 2015

Rekomendacje dla nauki obywatelskiej (Uniwersytet Warszawski, 2026)

Praktyczne rekomendacje dotyczące rozwijania nauki obywatelskiej w Polsce.

Otwórz rekomendacje (PDF)

Słowniczek

Nauka obywatelska
Udział osób spoza zawodowego środowiska naukowego w procesie badawczym.
Wolontariusz badawczy
Osoba dobrowolnie uczestnicząca w zbieraniu lub analizie danych.
Walidacja danych
Sprawdzanie poprawności i wiarygodności zebranych danych.
FAIR
Zasady zarządzania danymi: wyszukiwalne, dostępne, interoperacyjne, wielokrotnego użytku.
Współtworzenie (co-creation)
Wspólne projektowanie badania przez naukowców i obywateli.