Literatura dla naukowców
Wiarygodność danych (5)
- Artykuły naukowePLOtwarty dostęp
Aksamit, D. (2025). Nauka obywatelska – redefinicja. Academia. Magazyn Polskiej Akademii Nauk, 2(82), 38–41. DOI: 10.24425/academiaPAN.2025.156819
Artykuł opisuje naukę obywatelską przez model czterech poziomów zaangażowania Mukiego Haklaya (crowdsourcing, rozproszona inteligencja, nauka partycypacyjna, radykalna nauka obywatelska) i dowodzi, że współtworzona nauka z wyższych poziomów powinna być uznawana za pełnoprawną praktykę badawczą. Omawia motywacje uczestników w projektach astronomicznych, środowiskowych, zdrowotnych i online, sposoby zapewniania wiarygodności danych (protokoły, kontrola jakości, walidacja, kalibracja przyrządów, analiza bayesowska) oraz źródła inspiracji i polską sieć osób zajmujących się nauką obywatelską. Zawiera polskie tłumaczenie 10 zasad ECSA.
- Artykuły naukoweEN
Kosmala, M., Wiggins, A., Swanson, A., & Simmons, B. (2016). Assessing data quality in citizen science. Frontiers in Ecology and the Environment, 14(10), 551–560. https://doi.org/10.1002/fee.1436
Przegląd metod oceny jakości danych w ekologicznej i środowiskowej nauce obywatelskiej. Rosnąca liczba publikacji pokazuje, że różne typy projektów mogą dostarczać danych o dokładności równej lub wyższej niż dane profesjonalistów; każdy zbiór należy oceniać indywidualnie, według projektu badania i zastosowania.
- Książki i monografieENOtwarty dostęp
Balázs, B., Mooney, P., Nováková, E., Bastin, L., & Jokar Arsanjani, J. (2021). Data quality in citizen science. W: K. Vohland i in. (Red.), The Science of Citizen Science (s. 139–157). Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-030-58278-4_8
Rozdział o tym, jak zapewnić trafność i rzetelność danych z projektów nauki obywatelskiej: przegląd mechanizmów zapewniania i poprawy jakości oraz dobrych praktyk. Jakość danych oznacza co innego dla różnych interesariuszy, a jej zapewnianie daje projektom wiarygodność, reputację i trwałość.
- Artykuły naukoweENOtwarty dostęp
Bowser, A., Cooper, C., de Sherbinin, A., Wiggins, A., Brenton, P., Chuang, T.-R., Faustman, E., Haklay, M., & Meloche, M. (2020). Still in need of norms: The state of the data in citizen science. Citizen Science: Theory and Practice, 5(1), 18. https://doi.org/10.5334/cstp.303
Ocena praktyk zarządzania danymi na podstawie wywiadów z 36 projektami. Projekty dobrze radzą sobie z oceną jakości danych i zarządzaniem nimi; autorzy formułują rekomendacje dotyczące jakości danych, infrastruktury, zarządzania, dokumentacji i dostępu do danych.
- Artykuły naukoweEN
Burgess, H. K., DeBey, L. B., Froehlich, H. E., Schmidt, N., Theobald, E. J., Ettinger, A. K., HilleRisLambers, J., Tewksbury, J., & Parrish, J. K. (2017). The science of citizen science: Exploring barriers to use as a primary research tool. Biological Conservation, 208, 113–120.
Ankieta wśród 423 badaczy bioróżnorodności i 125 kierowników projektów nauki obywatelskiej. Wyłoniono cztery ogólne bariery, m.in. wąską wiedzę naukowców o projektach odpowiadających ich potrzebom, to, że nie każde badanie bioróżnorodności nadaje się do nauki obywatelskiej, oraz niespójną jakość danych między projektami. Autorzy wskazują potrzebę większej widoczności praktyk projektów, a przejrzystość metadanych ułatwiłaby wykorzystanie danych.
Partycypacja i decyzyjność (7)
- Raporty i przewodnikiPLOtwarty dostęp
Uniwersytet Warszawski. (2026, lipiec). Rekomendacje dla nauki obywatelskiej. Oprac. Z. Sendor, A. Książczak-Gronowska, L. Nalewajska, K. Minch, Z. Wiorogórska. Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie. Licencja CC BY-NC-SA.
Wytyczne dotyczące wspierania i prowadzenia projektów nauki obywatelskiej na uczelniach, w czterech częściach: dla naukowców, dla uczelni i instytucji badawczych (w tym bibliotek), dla organizacji finansujących badania oraz dla organów administracji publicznej. Za kluczowe autorzy uznają długofalowe inwestycje w zarządzanie społecznością uczestników, pełną przejrzystość metod oraz odpowiednie uznanie wkładu obywateli, najczęściej przez współautorstwo. Dokument może służyć jako lista kontrolna; autorzy podkreślają, że zalecenia trzeba dostosować do specyfiki każdej instytucji.
- Artykuły naukoweENOtwarty dostęp
Eleta, I., Galdon Clavell, G., Righi, V., & Balestrini, M. (2019). The Promise of Participation and Decision-Making Power in Citizen Science. Citizen Science: Theory and Practice, 4(1), 8. https://doi.org/10.5334/cstp.171
Każdy projekt nauki obywatelskiej składa uczestnikom „obietnicę” dotyczącą poziomu ich udziału i wpływu na decyzje. Badacze powinni jasno określić oczekiwania, by zapewnić świadomy udział, zaufanie i motywację. Autorzy wskazują też, że narzędzia świadomej zgody, dzielenia się informacją, uznania wkładu i ochrony prywatności trzeba dostosować do nowych relacji władzy, i proponują model ułatwiania udziału, prywatność od etapu projektowania oraz obywatelskie zarządzanie danymi badawczymi.
- Źródła instytucjonalne i portalePLOtwarty dostęp
European Citizen Science Association (ECSA) (2015). Ten Principles of Citizen Science. Tłumaczenie polskie: M. Grodzińska-Jurczak.
Dziesięć zasad dobrej praktyki nauki obywatelskiej, m.in.: projekty przynoszą rzeczywiste wyniki naukowe, uczestnicy mogą brać udział w wielu etapach badania i otrzymują informację zwrotną, dane są otwarte, a wkład uczestników jest uznawany w publikacjach.
- Artykuły naukoweEN
Resnik, D. B., Elliott, K. C., & Miller, A. K. (2015). A framework for addressing ethical issues in citizen science. Environmental Science & Policy, 54, 475–481. https://doi.org/10.1016/j.envsci.2015.05.008
Rama do rozpoznawania kwestii etycznych w projektach nauki obywatelskiej, którymi trzeba się zająć od początku projektu i przez cały czas jego trwania.
- Artykuły naukoweENOtwarty dostęp
Resnik, D. B. (2019). Citizen scientists as human subjects: Ethical issues. Citizen Science: Theory and Practice, 4(1). https://doi.org/10.5334/cstp.150
Udział obywateli w badaniach rodzi nowe problemy etyczne, bo te same osoby są jednocześnie badaczami i badanymi; artykuł zawiera rekomendacje dla badaczy i komisji etycznych.
- Artykuły naukoweENOtwarty dostęp
Cooper, C. B., Rasmussen, L. M., & Jones, E. D. (2021). Perspective: The power (dynamics) of open data in citizen science. Frontiers in Climate, 3, 637037. https://doi.org/10.3389/fclim.2021.637037
Kwestie etyczne, które warto rozważyć przy decyzjach o zarządzaniu danymi, zwłaszcza o ich otwartym udostępnianiu: kto ma dostęp do danych i czyim interesom służy ich wykorzystanie.
- Książki i monografieENOtwarty dostęp
Senabre Hidalgo, E., Perelló, J., Becker, F., Bonhoure, I., Legris, M., & Cigarini, A. (2021). Participation and co-creation in citizen science. W: K. Vohland i in. (Red.), The Science of Citizen Science (s. 199–218). Springer.
Rozdział krytycznie przegląda metody i techniki współtworzenia badań z obywatelami – od badań w działaniu (participatory action research), przez udział organizacji społeczeństwa obywatelskiego, po sklepy naukowe. Omawia narzędzia, które wzmacniają udział obywateli na każdym etapie procesu badawczego, oraz ich ograniczenia.
Prawo i ochrona danych (5)
- Raporty i przewodnikiPLOtwarty dostęp
Uniwersytet Warszawski. (2026, lipiec). Rekomendacje dla nauki obywatelskiej. Oprac. Z. Sendor, A. Książczak-Gronowska, L. Nalewajska, K. Minch, Z. Wiorogórska. Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie. Licencja CC BY-NC-SA.
Wytyczne dotyczące wspierania i prowadzenia projektów nauki obywatelskiej na uczelniach, w czterech częściach: dla naukowców, dla uczelni i instytucji badawczych (w tym bibliotek), dla organizacji finansujących badania oraz dla organów administracji publicznej. Za kluczowe autorzy uznają długofalowe inwestycje w zarządzanie społecznością uczestników, pełną przejrzystość metod oraz odpowiednie uznanie wkładu obywateli, najczęściej przez współautorstwo. Dokument może służyć jako lista kontrolna; autorzy podkreślają, że zalecenia trzeba dostosować do specyfiki każdej instytucji.
- Artykuły naukoweEN
Purtova, N., & Pierce, R. L. (2024). Citizen scientists as data controllers: Data protection and ethics challenges of distributed science. Computer Law & Security Review, 52, 105911. https://doi.org/10.1016/j.clsr.2023.105911
Analiza podwójnej roli uczestników w świetle RODO i etyki badań. Uczestnicy mogą być zarazem osobami, których dane dotyczą, i administratorami danych; jeśli współkształtują cele projektu, prawdopodobnie zostaną uznani za administratorów razem z badaczami zawodowymi.
- Artykuły naukoweEN
Dove, E. S., & Chen, J. (2020). To what extent does the EU General Data Protection Regulation (GDPR) apply to citizen scientist-led health research with mobile devices? Journal of Law, Medicine & Ethics, 48(S1), 187–195. https://doi.org/10.1177/1073110520917046
Autorzy argumentują, że RODO najpewniej obejmuje badania zdrowotne prowadzone przez naukowców obywatelskich z użyciem urządzeń mobilnych, zależnie od kontekstu i zasięgu terytorialnego, i postulują przepisy szczególne dla takich badań.
- Raporty i przewodnikiDEOtwarty dostęp
Arbeitsgruppe für juristische Aspekte, Citizen Science Network Austria. (2018). Empfehlungskatalog für juristische Fragen in Citizen Science Projekten. https://doi.org/10.5281/zenodo.3653616
Katalog rekomendacji dotyczących zmian, jakie RODO przyniosło projektom nauki obywatelskiej. Ze względu na różnorodność projektów zawiera sugestie, a nie wzory; autorzy zalecają indywidualną konsultację prawną.
- Artykuły naukoweENOtwarty dostęp
Cooper, C. B., Rasmussen, L. M., & Jones, E. D. (2021). Perspective: The power (dynamics) of open data in citizen science. Frontiers in Climate, 3, 637037. https://doi.org/10.3389/fclim.2021.637037
Kwestie etyczne, które warto rozważyć przy decyzjach o zarządzaniu danymi, zwłaszcza o ich otwartym udostępnianiu: kto ma dostęp do danych i czyim interesom służy ich wykorzystanie.
Motywacje uczestników (3)
- Artykuły naukowePLOtwarty dostęp
Aksamit, D. (2025). Nauka obywatelska – redefinicja. Academia. Magazyn Polskiej Akademii Nauk, 2(82), 38–41. DOI: 10.24425/academiaPAN.2025.156819
Artykuł opisuje naukę obywatelską przez model czterech poziomów zaangażowania Mukiego Haklaya (crowdsourcing, rozproszona inteligencja, nauka partycypacyjna, radykalna nauka obywatelska) i dowodzi, że współtworzona nauka z wyższych poziomów powinna być uznawana za pełnoprawną praktykę badawczą. Omawia motywacje uczestników w projektach astronomicznych, środowiskowych, zdrowotnych i online, sposoby zapewniania wiarygodności danych (protokoły, kontrola jakości, walidacja, kalibracja przyrządów, analiza bayesowska) oraz źródła inspiracji i polską sieć osób zajmujących się nauką obywatelską. Zawiera polskie tłumaczenie 10 zasad ECSA.
- Artykuły naukoweENOtwarty dostęp
Geoghegan, H., Dyke, A., Pateman, R., West, S., & Everett, G. (2016). Understanding motivations for citizen science. Final report on behalf of the UK Environmental Observation Framework (UKEOF). University of Reading, Stockholm Environment Institute (University of York), University of the West of England.
Badanie motywacji 147 naukowców obywatelskich zbierających dane środowiskowe. Główne motywacje to „pomaganie przyrodzie” i „wnoszenie wkładu w wiedzę naukową”, a obok nich entuzjazm dla tematu, przyjemność i rozwój umiejętności. Dla utrzymania udziału kluczowe okazały się czynniki organizacyjne: informacja zwrotna i dobre zarządzanie projektem.
- Artykuły naukoweENOtwarty dostęp
Jennett, C., Kloetzer, L., Schneider, D., Iacovides, I., Cox, A. L., Gold, M., Fuchs, B., Eveleigh, A., Mathieu, K., Ajani, Z., & Talsi, Y. (2016). Motivations, learning and creativity in online citizen science. Journal of Science Communication (JCOM), 15(03), A05.
Na podstawie 39 wywiadów (28 wolontariuszy, 11 badaczy) autorzy proponują model motywacji, uczenia się i kreatywności (MLC). Udział w społeczności projektu i rozwój w niej dają wolontariuszom wiele pośrednich okazji do nauki i twórczości. Im w więcej aspektów projektu są zaangażowani, tym większa szansa, że pozostaną aktywni. Ważne jest zapewnienie narzędzi komunikacji wspierających wspólne uczenie się i budowanie społeczności.
Typologie udziału (2)
- Artykuły naukoweEN
Shirk, J. L., Ballard, H. L., Wilderman, C. C., Phillips, T., Wiggins, A., Jordan, R., McCallie, E., Minarchek, M., Lewenstein, B. V., Krasny, M. E., & Bonney, R. (2012). Public participation in scientific research: A framework for deliberate design. Ecology and Society, 17(2), 29. https://doi.org/10.5751/ES-04705-170229
- Książki i monografieEN
Haklay, M. (2013). Citizen science and volunteered geographic information: Overview and typology of participation. W: D. Sui, S. Elwood, & M. Goodchild (Red.), Crowdsourcing Geographic Knowledge: Volunteered Geographic Information (VGI) in Theory and Practice (s. 105–122). Springer. https://doi.org/10.1007/978-94-007-4587-2_7
Ewaluacja (3)
- Raporty i przewodnikiPLOtwarty dostęp
Uniwersytet Warszawski. (2026, lipiec). Rekomendacje dla nauki obywatelskiej. Oprac. Z. Sendor, A. Książczak-Gronowska, L. Nalewajska, K. Minch, Z. Wiorogórska. Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie. Licencja CC BY-NC-SA.
Wytyczne dotyczące wspierania i prowadzenia projektów nauki obywatelskiej na uczelniach, w czterech częściach: dla naukowców, dla uczelni i instytucji badawczych (w tym bibliotek), dla organizacji finansujących badania oraz dla organów administracji publicznej. Za kluczowe autorzy uznają długofalowe inwestycje w zarządzanie społecznością uczestników, pełną przejrzystość metod oraz odpowiednie uznanie wkładu obywateli, najczęściej przez współautorstwo. Dokument może służyć jako lista kontrolna; autorzy podkreślają, że zalecenia trzeba dostosować do specyfiki każdej instytucji.
- Artykuły naukoweEN
Hoedoafia, M. A., Martell, M., & Perko, T. (2024). Evaluating citizen science projects: Insights from radon research. Frontiers in Environmental Science, 12, 1436283. https://doi.org/10.3389/fenvs.2024.1436283
- Artykuły naukoweENOtwarty dostęp
Wehn, U., Gharesifard, M., Ceccaroni, L., Joyce, H., Ajates, R., Woods, S., Bilbao, A., Parkinson, S., Gold, M., & Wheatland, J. (2021). Impact assessment of citizen science: State of the art and guiding principles for a consolidated approach. Sustainability Science, 16(5), 1683–1699.
Systematyczny przegląd 77 publikacji uzupełniony doświadczeniami 10 projektów. Wpływ nauki obywatelskiej opisano w pięciu powiązanych obszarach: społeczeństwo, gospodarka, środowisko, nauka i technologia oraz zarządzanie. Istniejące podejścia do oceny wpływu pokrywają te obszary nierówno i rzadko proponują konkretne wskaźniki. Autorzy formułują zasady wspólnej ramy oceny wpływu, która ułatwia porównywanie projektów.
Motywacje i bariery naukowców (4)
- Artykuły naukoweENOtwarty dostęp
Riesch, H., & Potter, C. (2014). Citizen science as seen by scientists: Methodological, epistemological and ethical dimensions. Public Understanding of Science, 23(1), 107–120.
Wywiady jakościowe z naukowcami, którzy prowadzili projekty w brytyjskim programie nauki obywatelskiej OPAL. Autorzy opisują, jak naukowcy postrzegają naukę obywatelską w trzech wymiarach: metodologicznym, epistemologicznym i etycznym.
- Artykuły naukoweENOtwarty dostęp
Golumbic, Y. N., Orr, D., Baram-Tsabari, A., & Fishbain, B. (2017). Between vision and reality: A study of scientists' views on citizen science. Citizen Science: Theory and Practice, 2(1), 6.
Studium przypadku dziesięciorga naukowców, którzy włączyli się w projekt nauki obywatelskiej, by uzyskać finansowanie swoich badań (wywiady, obserwacje, półroczny dziennik terenowy). Naukowców motywowały głównie promocja własnych badań i możliwość zdobycia prestiżowego finansowania. Autorzy porównują te wyobrażenia z tym, jak naukę obywatelską opisuje literatura.
- Artykuły naukoweEN
Burgess, H. K., DeBey, L. B., Froehlich, H. E., Schmidt, N., Theobald, E. J., Ettinger, A. K., HilleRisLambers, J., Tewksbury, J., & Parrish, J. K. (2017). The science of citizen science: Exploring barriers to use as a primary research tool. Biological Conservation, 208, 113–120.
Ankieta wśród 423 badaczy bioróżnorodności i 125 kierowników projektów nauki obywatelskiej. Wyłoniono cztery ogólne bariery, m.in. wąską wiedzę naukowców o projektach odpowiadających ich potrzebom, to, że nie każde badanie bioróżnorodności nadaje się do nauki obywatelskiej, oraz niespójną jakość danych między projektami. Autorzy wskazują potrzebę większej widoczności praktyk projektów, a przejrzystość metadanych ułatwiłaby wykorzystanie danych.
- Artykuły naukoweENOtwarty dostęp
Collins, S. A., Sullivan, M., & Bray, H. J. (2022). Exploring scientists' perceptions of citizen science for public engagement with science. Journal of Science Communication, 21(07), A01.
Wywiady z 19 australijskimi biologami. Niemal wszyscy definiowali naukę obywatelską jako udział osób spoza nauki w zbieraniu danych – i ta definicja była barierą dla tych, którzy nie widzieli, jak taka forma mogłaby pasować do ich celów badawczych. Badacze z doświadczeniem widzieli korzyści dla wolontariuszy, ale zauważali, że ci zwykle już wcześniej interesowali się nauką. Pełny potencjał nauki obywatelskiej jako formy dialogu z publicznością wymaga świadomego zaprojektowania projektu.
Finansowanie i trwałość (7)
- Artykuły naukoweENOtwarty dostęp
Hecker, S., Bonney, R., Haklay, M., Hölker, F., Hofer, H., Goebel, C., Gold, M., Makuch, Z., Ponti, M., Richter, A., Robinson, L., Rubio Iglesias, J., Owen, R., Peltola, T., Sforzi, A., Shirk, J., Vogel, J., Vohland, K., Witt, T., & Bonn, A. (2018). Innovation in citizen science – perspectives on science-policy advances. Citizen Science: Theory and Practice, 3(1), 4.
Synteza dyskusji z pierwszej międzynarodowej konferencji ECSA (Berlin, 2016) w formie kluczowych rekomendacji. Po stronie nauki: sieciowanie i nowe formy współpracy, w tym prawdziwe współprojektowanie z uczestnikami. Po stronie polityki: wykorzystanie szans na monitoring istotny dla polityk oraz współpraca z grantodawcami nad odpowiednimi ścieżkami i narzędziami ewaluacji. Po stronie społeczeństwa: formaty dopasowane do uczestników, ocena uczenia się po obu stronach i rozwijanie przemieniającej roli komunikacji naukowej.
- Artykuły naukoweEN
Dickinson, J. L., Shirk, J., Bonter, D., Bonney, R., Crain, R. L., Martin, J., Phillips, T., & Purcell, K. (2012). The current state of citizen science as a tool for ecological research and public engagement. Frontiers in Ecology and the Environment, 10(6), 291–297.
Przegląd stanu nauki obywatelskiej w ekologii. Głównym wyzwaniem większości projektów jest utrzymanie finansowania infrastruktury informatycznej, baz danych i kierownictwa projektu. Strategiczne partnerstwa mogą być konieczne, by zgromadzić zasoby i bazę uczestników potrzebne do długotrwałego działania.
- Raporty i przewodnikiENOtwarty dostęp
Moreira, T., & Francisco, I. (2025). D4.3: Mapping of citizen science funding models. Projekt CROPS (Horyzont Europa, umowa nr 101131696). Zenodo.
Mapowanie modeli finansowania nauki obywatelskiej w Europie: przegląd 30 źródeł, 10 wywiadów eksperckich, dwie ankiety praktyków (łącznie 42 osoby) i 487 projektów związanych z pięcioma misjami Horyzontu Europa. Ponad połowa projektów opiera się głównie na grantach unijnych lub krajowych. 40% nie wykazuje oznak kontynuacji, a blisko połowa trwa krócej niż pięć lat. Typowe cykle finansowania (1–3 lata) nie pasują do długoterminowych potrzeb, takich jak ciągły monitoring i budowanie społeczności. Modele alternatywne są rzadkie: sektor prywatny to 6–8% projektów, modele hybrydowe 8%, a inicjatywy oddolne 4%.
- Raporty i przewodnikiENOtwarty dostęp
Francisco, I., & Moreira, T. (2026). D4.5: Protocol for mobilising funding and ensuring sustainability – final version. Projekt CROPS (Horyzont Europa, umowa nr 101131696). Zenodo.
Protokół pomagający projektom poznać możliwości finansowania, wybrać właściwe ścieżki i zaplanować trwałość. Opisuje cztery ścieżki (publiczną, prywatną, crowdfunding i hybrydową) oraz sześć kroków – od rozpoznania oczekiwań grantodawców, przez ocenę dopasowania konkretnej okazji do projektu, po świadomie zbudowany model finansowania. Zawiera rekomendacje dla grantodawców, decydentów, uczelni i instytucji goszczących projekty.
- Artykuły naukoweENOtwarty dostęp
Fraisl, D., See, L., Campbell, J., Danielsen, F., & Andrianandrasana, H. T. (2023). The contributions of citizen science to the United Nations Sustainable Development Goals and other international agreements and frameworks. Citizen Science: Theory and Practice, 8(1), 27.
Artykuł otwierający numer specjalny o wkładzie nauki obywatelskiej w Cele Zrównoważonego Rozwoju ONZ. Wskazuje, że niewystarczająca inkluzywność i brak długotrwałego zaangażowania uczestników wiążą się częściowo z brakiem trwałego finansowania. Autorzy apelują do grantodawców, by zamiast krótkich pilotaży zapewniali realne, trwałe wsparcie finansowe.
- Artykuły naukoweENOtwarty dostęp
Nunn, J. S., da Silva Hyldmo, H., McKnight, L., McCulloch, H., Lavers, J., Old, J., i in. (2026). 10 recommendations for strengthening citizen science for improved societal and ecological outcomes: A co-produced analysis of challenges and opportunities in the 21st century. PLOS ONE, 21(7), e0331161.
Analiza współtworzona z badaczami, uczestnikami i osobami z rdzennych społeczności (46 respondentów w dwóch rundach ankiety, 18 z nich zostało współautorami; dziewięć studiów przypadku). Najważniejsze wyzwania to rekrutacja i utrzymanie uczestników, jakość danych i zaufanie do nich, krótkoterminowe finansowanie oraz brak wynagrodzenia lub formalnego uznania dla uczestników. Artykuł formułuje 10 rekomendacji. Próba pochodzi głównie z Australii i z nauk ekologicznych, co autorzy wskazują jako ograniczenie.
- Raporty i przewodnikiENOtwarty dostęp
Pocock, M. J. O., Chapman, D. S., Sheppard, L. J., & Roy, H. E. (2014). A strategic framework to support the implementation of citizen science for environmental monitoring. Final report to SEPA. NERC/Centre for Ecology & Hydrology.
Raport dla szkockiej agencji ochrony środowiska (SEPA) z ramą decyzyjną: czy i kiedy stosować naukę obywatelską w monitoringu środowiska. Przed jej użyciem autorzy zalecają rozważenie pięciu warunków wstępnych. Podkreślają, że nauka obywatelska nie jest darmowa – wymaga zasobów oraz inwestycji w rekrutację, utrzymanie i motywowanie wolontariuszy.
Komunikacja i upowszechnianie (5)
- Artykuły naukoweENOtwarty dostęp
Hecker, S., Bonney, R., Haklay, M., Hölker, F., Hofer, H., Goebel, C., Gold, M., Makuch, Z., Ponti, M., Richter, A., Robinson, L., Rubio Iglesias, J., Owen, R., Peltola, T., Sforzi, A., Shirk, J., Vogel, J., Vohland, K., Witt, T., & Bonn, A. (2018). Innovation in citizen science – perspectives on science-policy advances. Citizen Science: Theory and Practice, 3(1), 4.
Synteza dyskusji z pierwszej międzynarodowej konferencji ECSA (Berlin, 2016) w formie kluczowych rekomendacji. Po stronie nauki: sieciowanie i nowe formy współpracy, w tym prawdziwe współprojektowanie z uczestnikami. Po stronie polityki: wykorzystanie szans na monitoring istotny dla polityk oraz współpraca z grantodawcami nad odpowiednimi ścieżkami i narzędziami ewaluacji. Po stronie społeczeństwa: formaty dopasowane do uczestników, ocena uczenia się po obu stronach i rozwijanie przemieniającej roli komunikacji naukowej.
- Artykuły naukoweENOtwarty dostęp
Nunn, J. S., da Silva Hyldmo, H., McKnight, L., McCulloch, H., Lavers, J., Old, J., i in. (2026). 10 recommendations for strengthening citizen science for improved societal and ecological outcomes: A co-produced analysis of challenges and opportunities in the 21st century. PLOS ONE, 21(7), e0331161.
Analiza współtworzona z badaczami, uczestnikami i osobami z rdzennych społeczności (46 respondentów w dwóch rundach ankiety, 18 z nich zostało współautorami; dziewięć studiów przypadku). Najważniejsze wyzwania to rekrutacja i utrzymanie uczestników, jakość danych i zaufanie do nich, krótkoterminowe finansowanie oraz brak wynagrodzenia lub formalnego uznania dla uczestników. Artykuł formułuje 10 rekomendacji. Próba pochodzi głównie z Australii i z nauk ekologicznych, co autorzy wskazują jako ograniczenie.
- Książki i monografieENOtwarty dostęp
Rüfenacht, S., Woods, T., Agnello, G., Gold, M., Hummer, P., Land-Zandstra, A., & Sieber, A. (2021). Communication and dissemination in citizen science. W: K. Vohland i in. (Red.), The Science of Citizen Science. Springer.
Rozdział o komunikacji w projektach nauki obywatelskiej. Komunikacja wymaga planowania, dobrych praktyk i zasobów, a punktem wyjścia jest określenie grup docelowych.
- Artykuły naukoweENOtwarty dostęp
Wagenknecht, K., Woods, T., Nold, C., Rüfenacht, S., Voigt-Heucke, S., Caplan, A., Hecker, S., & Vohland, K. (2021). A question of dialogue? Reflections on how citizen science can enhance communication between science and society. Journal of Science Communication, 20(03), A13.
Na podstawie trzech studiów przypadku o różnym stopniu udziału obywateli autorzy pokazują, że komunikacja w nauce obywatelskiej jest zawsze komunikacją naukową i stanowi nieodłączną część „robienia nauki”. Komunikacja powinna wychodzić poza tradycyjną relację „nauczający – uczący się”.
- Raporty i przewodnikiENOtwarty dostęp
Scivil – Flamandzkie Centrum Wiedzy o Nauce Obywatelskiej, grupa robocza ds. komunikacji i partycypacji. Communication in citizen science: A practical guide to communication and engagement in citizen science.
Praktyczny przewodnik dla osób rozpoczynających projekt nauki obywatelskiej. Powstał po ankiecie wśród inicjatorów projektów we Flandrii (2019), którzy wskazali, jakiej wiedzy o komunikacji im brakuje. Zawiera praktyczne wskazówki do przygotowania planu komunikacji i wyboru działań.
Narzędzia i przewodniki (6)
- Raporty i przewodnikiENOtwarty dostęp
Francisco, I., & Moreira, T. (2026). D4.5: Protocol for mobilising funding and ensuring sustainability – final version. Projekt CROPS (Horyzont Europa, umowa nr 101131696). Zenodo.
Protokół pomagający projektom poznać możliwości finansowania, wybrać właściwe ścieżki i zaplanować trwałość. Opisuje cztery ścieżki (publiczną, prywatną, crowdfunding i hybrydową) oraz sześć kroków – od rozpoznania oczekiwań grantodawców, przez ocenę dopasowania konkretnej okazji do projektu, po świadomie zbudowany model finansowania. Zawiera rekomendacje dla grantodawców, decydentów, uczelni i instytucji goszczących projekty.
- Raporty i przewodnikiENOtwarty dostęp
Pocock, M. J. O., Chapman, D. S., Sheppard, L. J., & Roy, H. E. (2014). Choosing and using citizen science: A guide to when and how to use citizen science to monitor biodiversity and the environment. NERC/Centre for Ecology & Hydrology. ISBN 978-1-906698-50-8.
Przewodnik dla osób, które rozważają podejście nauki obywatelskiej, szczególnie w monitoringu przyrody i środowiska. Pomaga zdecydować, czy nauka obywatelska będzie w danym przypadku przydatna i które podejście najlepiej pasuje do pytania badawczego. Szczegóły praktycznej realizacji opisuje przewodnik Tweddle i in. (2012).
- Raporty i przewodnikiENOtwarty dostęp
Pocock, M. J. O., Chapman, D. S., Sheppard, L. J., & Roy, H. E. (2014). A strategic framework to support the implementation of citizen science for environmental monitoring. Final report to SEPA. NERC/Centre for Ecology & Hydrology.
Raport dla szkockiej agencji ochrony środowiska (SEPA) z ramą decyzyjną: czy i kiedy stosować naukę obywatelską w monitoringu środowiska. Przed jej użyciem autorzy zalecają rozważenie pięciu warunków wstępnych. Podkreślają, że nauka obywatelska nie jest darmowa – wymaga zasobów oraz inwestycji w rekrutację, utrzymanie i motywowanie wolontariuszy.
- Raporty i przewodnikiENOtwarty dostęp
Tweddle, J. C., Robinson, L. D., Pocock, M. J. O., & Roy, H. E. (2012). Guide to citizen science: Developing, implementing and evaluating citizen science to study biodiversity and the environment in the UK. Natural History Museum i NERC/Centre for Ecology & Hydrology dla UK-EOF.
Praktyczny przewodnik projektowania, wdrażania i ewaluacji projektów nauki obywatelskiej. Powstał na podstawie półsystematycznego przeglądu 234 projektów i 30 studiów przypadku. Na nim opiera się m.in. Roadmapa Scivil dla samorządów.
- Artykuły naukoweENOtwarty dostęp
Wehn, U., Gharesifard, M., Ceccaroni, L., Joyce, H., Ajates, R., Woods, S., Bilbao, A., Parkinson, S., Gold, M., & Wheatland, J. (2021). Impact assessment of citizen science: State of the art and guiding principles for a consolidated approach. Sustainability Science, 16(5), 1683–1699.
Systematyczny przegląd 77 publikacji uzupełniony doświadczeniami 10 projektów. Wpływ nauki obywatelskiej opisano w pięciu powiązanych obszarach: społeczeństwo, gospodarka, środowisko, nauka i technologia oraz zarządzanie. Istniejące podejścia do oceny wpływu pokrywają te obszary nierówno i rzadko proponują konkretne wskaźniki. Autorzy formułują zasady wspólnej ramy oceny wpływu, która ułatwia porównywanie projektów.
- Raporty i przewodnikiENOtwarty dostęp
Scivil – Flamandzkie Centrum Wiedzy o Nauce Obywatelskiej, grupa robocza ds. komunikacji i partycypacji. Communication in citizen science: A practical guide to communication and engagement in citizen science.
Praktyczny przewodnik dla osób rozpoczynających projekt nauki obywatelskiej. Powstał po ankiecie wśród inicjatorów projektów we Flandrii (2019), którzy wskazali, jakiej wiedzy o komunikacji im brakuje. Zawiera praktyczne wskazówki do przygotowania planu komunikacji i wyboru działań.
Pozostałe (16)
- Raporty i przewodnikiEN
Wyler, D., Grey, F., Maes, K., & Fröhlich, J. (2016). Citizen science at universities: Trends, guidelines and recommendations. LERU. https://www.leru.org/publications/citizen-science-at-universities-trends-guidelines-and-recommendations
Raport Ligi Europejskich Uniwersytetów Badawczych o nauce obywatelskiej na uczelniach; jedno ze źródeł Rekomendacji UW (2026).
- Raporty i przewodnikiEN
LIBER Citizen Science Working Group. Citizen Science for Research Libraries – A Guide. Sekcje m.in.: Stilund Hansen, J. (2021). Citizen Science Skilling for Library Staff, Researchers, and the Public, https://doi.org/10.25815/hf0m-2a57 ; Wallis, K. (2023). Library infrastructures & citizen science, https://doi.org/10.25815/tz0x-m353 ; Greshake Tzovaras, B. (2024). Open Science Meets Citizen Science, https://doi.org/10.25815/2tj5-0289
Przewodnik europejskiego stowarzyszenia bibliotek naukowych LIBER o roli bibliotek we wspieraniu nauki obywatelskiej; jedno ze źródeł Rekomendacji UW (2026).
- Raporty i przewodnikiPL
Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie. Citizen Science w bibliotekach akademickich – przewodnik (materiały szkoleniowe). https://view.genially.com/6a203a87568ec7032770bd76
- Źródła instytucjonalne i portalePL
Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie. Projekty nauki obywatelskiej na Uniwersytecie Warszawskim – wykaz. https://view.genially.com/6a4ba4846581afedffd5f984
- Artykuły naukoweEN
Martell, M., Perko, T., Tomkiv, Y., Long, S., Dowdall, A., & Kenens, J. (2021). Evaluation of citizen science contributions to radon research. Journal of Environmental Radioactivity, 237, 106685. https://doi.org/10.1016/j.jenvrad.2021.106685
Przegląd systematyczny stron internetowych i literatury (wrzesień–grudzień 2020) uzupełniony konsultacjami eksperckimi. Autorzy zidentyfikowali co najmniej osiem inicjatyw nauki obywatelskiej związanych z radonem na świecie. Większość opiera się na crowdsourcingu, a tylko jedna dotyczy ograniczania narażenia na radon. Inicjatywy radonowe są zawsze prowadzone odgórnie przez władze lub uczelnie. Korzyści odnoszą zarówno eksperci, jak i mieszkańcy terenów zagrożonych radonem. Do oceny inicjatyw posłużyły wskaźniki oparte na 10 zasadach ECSA.
- Artykuły naukoweENOtwarty dostęp
Phillips, T., Porticella, N., Constas, M., & Bonney, R. (2018). A Framework for Articulating and Measuring Individual Learning Outcomes from Participation in Citizen Science. Citizen Science: Theory and Practice, 3(2). https://doi.org/10.5334/cstp.126
Autorzy proponują ramę do projektowania i oceny efektów uczenia się uczestników projektów nauki obywatelskiej. Obejmuje ona sześć obszarów: zainteresowanie nauką i środowiskiem, poczucie własnej skuteczności, motywację, wiedzę o naturze nauki, umiejętności prowadzenia badań oraz zachowania i dbałość o środowisko. Rama ma pomóc praktykom i ewaluatorom w ustalaniu realistycznych celów edukacyjnych i mierzeniu efektów.
- Artykuły naukoweENOtwarty dostęp
Pateman, R., Dyke, A., & West, S. (2021). The Diversity of Participants in Environmental Citizen Science. Citizen Science: Theory and Practice, 6(1). https://doi.org/10.5334/cstp.369
W reprezentatywnym badaniu 8220 mieszkańców Wielkiej Brytanii 613 osób (7,5%) brało udział w środowiskowej nauce obywatelskiej. Częściej uczestniczyli mężczyźni niż kobiety i osoby z białych grup etnicznych niż z mniejszości; szczególnie rzadko kobiety z mniejszości etnicznych. Udział był najwyższy wśród osób uczących się, a najniższy wśród bezrobotnych. Autorzy zalecają m.in. rekrutację przez zaufanych pośredników działających w społecznościach, oferowanie zadań dla osób z różną ilością czasu i różnymi umiejętnościami oraz zbieranie i publikowanie danych o uczestnikach.
- Źródła instytucjonalne i portaleEN
IMPETUS – Impetus for Citizen Science (projekt programu Horyzont Europa, 2022–2026).
Projekt realizowany przez konsorcjum siedmiu partnerów z czterech krajów; z jego środków finansowane są Nagrody UE dla Projektów Citizen Science. Na stronie publikowane są informacje o otwartych konkursach (za: Aksamit 2025).
- Artykuły naukoweEN
Hahn, E. J., Wilmhoff, C., Rayens, M. K., Conley, N. B., Morris, E., Larck, A., Allen, T., & Pinney, S. M. (2020). High school students as citizen scientists to decrease radon exposure. International Journal of Environmental Research and Public Health, 17(24), 9178. https://doi.org/10.3390/ijerph17249178
- Artykuły naukoweEN
Bonney, R., Cooper, C. B., Dickinson, J., Kelling, S., Phillips, T., Rosenberg, K. V., & Shirk, J. (2009). Citizen science: A developing tool for expanding science knowledge and scientific literacy. BioScience, 59(11), 977–984. https://doi.org/10.1525/bio.2009.59.11.9
- Artykuły naukoweEN
Fischer, H., Cho, H., & Storksdieck, M. (2021). Going beyond hooked participants: The nibble-and-drop framework for classifying citizen science participation. Citizen Science: Theory and Practice, 6(1), 10. https://doi.org/10.5334/cstp.350
- Artykuły naukoweEN
Willi, M., Pitman, R. T., Cardoso, A. W., Locke, C., Swanson, A., Boyer, A., Veldthuis, M., & Fortson, L. (2019). Identifying animal species in camera trap images using deep learning and citizen science. Methods in Ecology and Evolution, 10(1), 80–91. https://doi.org/10.1111/2041-210X.13099
- Artykuły naukoweEN
Flowers, V., Frutos, C., MacKenzie, A. S., Fanning, R., & Fraser, E. E. (2023). Snap decisions: Assessing participation and data quality in a citizen science program using repeat photography. Citizen Science: Theory and Practice, 8(1), 62. https://doi.org/10.5334/cstp.558
- Książki i monografieEN
Vohland K. i in. (red.) (2021). The Science of Citizen Science. Springer
- Artykuły naukoweENOtwarty dostęp
Storksdieck, M., Shirk, J. L., Cappadonna, J. L., Domroese, M., Göbel, C., Haklay, M., Miller-Rushing, A. J., Roetman, P., Sbrocchi, C., & Vohland, K. (2016). Associations for citizen science: Regional knowledge, global collaboration. Citizen Science: Theory and Practice, 1(2), 10.
Esej przedstawicieli trzech stowarzyszeń nauki obywatelskiej powstałych od 2012 r.: Citizen Science Association (CSA, głównie USA), European Citizen Science Association (ECSA) i Australian Citizen Science Association (ACSA). Opisuje, do czego służą takie stowarzyszenia – porządkowanie praktyk, wspólne sprawy środowiska, tworzenie okazji do sieciowania – oraz jak współpracują ze sobą.
- Artykuły naukoweENOtwarty dostęp
Göbel, C., Nold, C., Berditchevskaia, A., & Haklay, M. (2019). How does citizen science "do" governance? Reflections from the DITOs project. Citizen Science: Theory and Practice, 4(1), 31.
Na przykładzie europejskiego projektu DITOs („Doing-It-Together Science”) autorzy pokazują, że nauka obywatelska to nie tylko źródło danych dla decydentów. Proponują heurystykę czterech relacji z zarządzaniem publicznym: nauka obywatelska zasila je informacjami, podlega mu, staje się jego częścią i sama je sprawuje. Zalecają, by badacze i praktycy wspólnie analizowali te skutki; korzyścią jest m.in. lepsze komunikowanie pracy projektu i jego wpływu.
Każde stwierdzenie w tej sekcji prowadzi do źródła. Literatura dla naukowców