Przejdź do treści
Nauka Obywatelska
Zaloguj

Kwestie prawne i etyczne

Ta strona porządkuje najważniejsze zagadnienia i wskazuje literaturę. Nie zastępuje porady prawnej – przed startem projektu skonsultuj się z inspektorem ochrony danych i działem prawnym swojej instytucji oraz, gdy badanie obejmuje ludzi, z komisją etyczną.

4.1 Ochrona danych osobowych (RODO)

Na co uważać

Nawet projekty przyrodnicze przetwarzają dane osobowe – imiona i adresy e-mail uczestników, lokalizacje pomiarów (np. adres domu), zdjęcia, nagrania. Ustal, kto jest administratorem danych, na jakiej podstawie je przetwarzasz i jak je zabezpieczasz.

Co mówi literatura

  • Uczestnicy nauki obywatelskiej pełnią podwójną rolę: są zarazem osobami, których dane dotyczą, i badaczami. Jeśli współkształtują cele projektu, mogą razem z badaczami zawodowymi zostać uznani za administratorów danych w rozumieniu RODO. Autorzy wskazują świadome przypisanie statusu administratora jako ważny krok ku odpowiedzialnym badaniom partycypacyjnym.[Purtova i in. 2024]
  • Analiza badań zdrowotnych prowadzonych przez naukowców obywatelskich z użyciem urządzeń mobilnych wskazuje, że RODO najpewniej obejmuje taką działalność, zależnie od kontekstu i zasięgu terytorialnego.[Dove i in. 2020]
  • Austriacka sieć Citizen Science Network Austria przygotowała katalog rekomendacji prawnych dla projektów po wejściu RODO; ze względu na różnorodność projektów są to sugestie, a nie wzory, i autorzy zalecają indywidualną konsultację prawną.[Arbeitsgruppe für juristische Aspekte 2018]
4.2 Zgoda i etyka badań z udziałem ludzi

Na co uważać

Gdy uczestnicy są jednocześnie osobami badanymi (ankiety, dane zdrowotne, nagrania), projekt może wymagać zgody komisji etycznej i świadomej zgody uczestników.

Co mówi literatura

  • Nauka obywatelska rodzi kwestie etyczne, którymi trzeba się zająć na początku projektu i przez cały czas jego trwania; autorzy proponują ramę do ich rozpoznawania.[Resnik i in. 2015]
  • Udział obywateli w badaniach rodzi nowe problemy etyczne, bo te same osoby są jednocześnie badaczami i badanymi.[Resnik 2019]
  • Narzędzia świadomej zgody, dzielenia się informacją, uznawania wkładu i ochrony prywatności trzeba dostosować do nowych relacji władzy w projekcie; autorzy proponują m.in. prywatność od etapu projektowania i obywatelskie zarządzanie danymi.[Eleta i in. 2019]
4.3 Wolontariusze: porozumienie i ubezpieczenie

Na co uważać

Jeśli uczestnicy wykonują zadania na rzecz Twojej instytucji jako wolontariusze, obowiązują przepisy ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie.

Co mówi prawo

  • Przy współpracy trwającej dłużej niż 30 dni porozumienie z wolontariuszem musi mieć formę pisemną; przy krótszej może być ustne, ale na żądanie wolontariusza trzeba je potwierdzić na piśmie.
  • Gdy wolontariusz wykonuje świadczenia przez okres nie dłuższy niż 30 dni, korzystający ma obowiązek zapewnić mu ubezpieczenie od następstw nieszczęśliwych wypadków (NNW). Przy dłuższej współpracy wolontariusz jest objęty zaopatrzeniem z tytułu wypadków na podstawie odrębnej ustawy.
  • Wiele uczelni ma własne wzory porozumień i polisy NNW – zapytaj w swojej jednostce.

Źródła: Korpus Solidarności – 21 pytań o wolontariacie (PDF); przykład zasad uczelnianych – Uniwersytet Warszawski, Ubezpieczenie dla wolontariuszy (PDF)

4.4 Niepełnoletni uczestnicy

Na co uważać

Potrzebne są zgody rodziców lub opiekunów i jasny podział odpowiedzialności dorosłych za sprawy formalne (w tym konta w mediach społecznościowych).

Co mówi literatura

  • W projekcie z USA uczniowie sami wyjaśniali badanie rodzicom i zbierali zgody; 100 uczniów przeszkolono w ochronie uczestników badań.[Hahn i in. 2020]

Dla nauczycieli – Jak zaplanować projekt z uczniami

4.5 Własność danych, licencje i otwartość

Na co uważać

Ustal z góry, kto jest właścicielem danych, na jakiej licencji zostaną udostępnione i jak zostanie uznany wkład uczestników.

Co mówi literatura

4.6 Warunki uczestnictwa

Każde stwierdzenie w tej sekcji prowadzi do źródła. Literatura dla naukowców