Kwestie prawne i etyczne
Ta strona porządkuje najważniejsze zagadnienia i wskazuje literaturę. Nie zastępuje porady prawnej – przed startem projektu skonsultuj się z inspektorem ochrony danych i działem prawnym swojej instytucji oraz, gdy badanie obejmuje ludzi, z komisją etyczną.
4.1 Ochrona danych osobowych (RODO)
Na co uważać
Nawet projekty przyrodnicze przetwarzają dane osobowe – imiona i adresy e-mail uczestników, lokalizacje pomiarów (np. adres domu), zdjęcia, nagrania. Ustal, kto jest administratorem danych, na jakiej podstawie je przetwarzasz i jak je zabezpieczasz.
Co mówi literatura
- Uczestnicy nauki obywatelskiej pełnią podwójną rolę: są zarazem osobami, których dane dotyczą, i badaczami. Jeśli współkształtują cele projektu, mogą razem z badaczami zawodowymi zostać uznani za administratorów danych w rozumieniu RODO. Autorzy wskazują świadome przypisanie statusu administratora jako ważny krok ku odpowiedzialnym badaniom partycypacyjnym.[Purtova i in. 2024]
- Analiza badań zdrowotnych prowadzonych przez naukowców obywatelskich z użyciem urządzeń mobilnych wskazuje, że RODO najpewniej obejmuje taką działalność, zależnie od kontekstu i zasięgu terytorialnego.[Dove i in. 2020]
- Austriacka sieć Citizen Science Network Austria przygotowała katalog rekomendacji prawnych dla projektów po wejściu RODO; ze względu na różnorodność projektów są to sugestie, a nie wzory, i autorzy zalecają indywidualną konsultację prawną.[Arbeitsgruppe für juristische Aspekte 2018]
4.2 Zgoda i etyka badań z udziałem ludzi
Na co uważać
Gdy uczestnicy są jednocześnie osobami badanymi (ankiety, dane zdrowotne, nagrania), projekt może wymagać zgody komisji etycznej i świadomej zgody uczestników.
Co mówi literatura
- Nauka obywatelska rodzi kwestie etyczne, którymi trzeba się zająć na początku projektu i przez cały czas jego trwania; autorzy proponują ramę do ich rozpoznawania.[Resnik i in. 2015]
- Udział obywateli w badaniach rodzi nowe problemy etyczne, bo te same osoby są jednocześnie badaczami i badanymi.[Resnik 2019]
- Narzędzia świadomej zgody, dzielenia się informacją, uznawania wkładu i ochrony prywatności trzeba dostosować do nowych relacji władzy w projekcie; autorzy proponują m.in. prywatność od etapu projektowania i obywatelskie zarządzanie danymi.[Eleta i in. 2019]
4.3 Wolontariusze: porozumienie i ubezpieczenie
Na co uważać
Jeśli uczestnicy wykonują zadania na rzecz Twojej instytucji jako wolontariusze, obowiązują przepisy ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie.
Co mówi prawo
- Przy współpracy trwającej dłużej niż 30 dni porozumienie z wolontariuszem musi mieć formę pisemną; przy krótszej może być ustne, ale na żądanie wolontariusza trzeba je potwierdzić na piśmie.
- Gdy wolontariusz wykonuje świadczenia przez okres nie dłuższy niż 30 dni, korzystający ma obowiązek zapewnić mu ubezpieczenie od następstw nieszczęśliwych wypadków (NNW). Przy dłuższej współpracy wolontariusz jest objęty zaopatrzeniem z tytułu wypadków na podstawie odrębnej ustawy.
- Wiele uczelni ma własne wzory porozumień i polisy NNW – zapytaj w swojej jednostce.
Źródła: Korpus Solidarności – 21 pytań o wolontariacie (PDF); przykład zasad uczelnianych – Uniwersytet Warszawski, Ubezpieczenie dla wolontariuszy (PDF)
4.4 Niepełnoletni uczestnicy
Na co uważać
Potrzebne są zgody rodziców lub opiekunów i jasny podział odpowiedzialności dorosłych za sprawy formalne (w tym konta w mediach społecznościowych).
Co mówi literatura
- W projekcie z USA uczniowie sami wyjaśniali badanie rodzicom i zbierali zgody; 100 uczniów przeszkolono w ochronie uczestników badań.[Hahn i in. 2020]
4.5 Własność danych, licencje i otwartość
Na co uważać
Ustal z góry, kto jest właścicielem danych, na jakiej licencji zostaną udostępnione i jak zostanie uznany wkład uczestników.
Co mówi literatura
- Decyzje o otwartym udostępnianiu danych w nauce obywatelskiej rodzą pytania etyczne: kto ma dostęp do danych i czyim interesom służy ich wykorzystanie.[Cooper i in. 2021]
- Zasady ECSA zakładają otwarty dostęp do danych i wyników tam, gdzie to możliwe, oraz uznanie wkładu uczestników w wynikach i publikacjach.[European Citizen Science Association (ECSA) 2015]
- Przykład z Polski: Instytut Oceanologii PAN udostępnia dane z projektów nauki obywatelskiej na licencji CC BY. Czy morszczyn wrócił?; See Science, Save Seashores
4.6 Warunki uczestnictwa
Każde stwierdzenie w tej sekcji prowadzi do źródła. Literatura dla naukowców