Projekt rozwija badania prowadzone w ramach CREDO (Cosmic Ray Extremely Distributed Observatory). To międzynarodowe, otwarte dla wszystkich obserwatorium promieniowania kosmicznego, zainicjowane w 2016 r. w IFJ PAN. W 2023 r. zespół CREDO opublikował analizę danych z ostatniego półwiecza. Wykazała ona statystyczną korelację między zmianami natężenia wtórnego promieniowania kosmicznego a globalną aktywnością sejsmiczną, przy czym zmiany w promieniowaniu wyprzedzają efekt sejsmiczny. Fizyczna interpretacja tej zależności pozostaje otwartym pytaniem badawczym.
Co robili uczniowie: Każdy właściciel smartfona może dołączyć do CREDO. Wystarczy zainstalować aplikację CREDO Detector i uruchamiać ją przy zasłoniętym obiektywie aparatu. Telefon staje się wtedy detektorem cząstek promieniowania kosmicznego. Uczestnicy CREDO stają się współautorami publikacji naukowych opartych na zebranych danych. W ramach programu CREDO-edu przygotowano aplikację do pomiarów promieniowania kosmicznego w szkołach i domach oraz całoroczny program, który pomaga nauczycielom wprowadzić uczniów w temat promieniowania kosmicznego.
Program wykorzystywał badania Arktyki, by zachęcić uczniów w wieku 13–20 lat do nauk ścisłych i przyrodniczych. Obejmował lekcje online prowadzone przez naukowców ze stacji polarnych, konkursy z możliwością wyjazdu na ekspedycję polarną oraz warsztaty dla nauczycieli.
Kto uczestniczył: uczniowie w wieku 13–20 lat i ich nauczyciele
Finansowanie: Unia Europejska, Horyzont 2020 (umowa nr 710240)
Co robili uczniowie: Prowadzili obserwacje środowiskowe wokół szkół i przesyłali dane do otwartej bazy; uczestniczyli w lekcjach online ze stacji polarnych i konkursach z możliwością wyjazdu na ekspedycję.
Szkolny projekt nauki obywatelskiej, w którym uczniowie badali, gdzie i w jakim stopniu radon występuje w powietrzu w pomieszczeniach, w wodzie pitnej i w środowisku górniczym w Polsce. Pomiary prowadzono pasywnymi detektorami CR-39 analizowanymi w akredytowanym laboratorium, aktywnymi monitorami ciągłymi oraz metodą ciekłoscyntylacyjną dla próbek wody (we współpracy z Głównym Instytutem Górnictwa w Katowicach). Projekt objął wyjazdy terenowe do laboratorium GIG w Katowicach, podziemnego laboratorium w zamku Książ i dawnej kopalni uranu w Kowarach. Po zakończeniu projektu tematyka radonu weszła na stałe do zajęć szkolnych.
Finansowanie: RadoNorm (Euratom, umowa nr 900009) – otwarty nabór RadoNorm Citizen Science Incubator; jeden z projektów oddolnych wybranych w naborze z 2022 r.
Co robili uczniowie: Dziesięcioro uczniów w wieku 14–15 lat tworzyło główny zespół badawczy. Uczniowie doprecyzowywali pytania badawcze, wybierali miejsca pomiarów, rozmieszczali detektory, organizowali logistykę próbek, analizowali wyniki na cotygodniowych spotkaniach i samodzielnie prowadzili komunikację projektu, m.in. przygotowując filmy edukacyjne dla rówieśników. Rodziny i znajomi uczniów umieszczali detektory w swoich domach poza Warszawą.
Badanie dotyczy osób, do których polskojęzyczni rodzice mówili w dzieciństwie w języku obcym, czyli tzw. dwujęzyczności zamierzonej. To jeden z dwóch pilotażowych szkolnych projektów nauki obywatelskiej prowadzonych w 2026 r. w ramach projektu „Nauka ma głos”. Do obu projektów zakwalifikowano łącznie 48 szkół.
Finansowanie: Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego, program „Nauka dla Ciebie” (projekt „Nauka ma głos”, CNK i MNiSW)
Co robili uczniowie: Uczniowie szkół ponadpodstawowych pod opieką nauczyciela przeprowadzają ankietę wśród rówieśników, zbierają dane i przekazują je zespołowi badawczemu. W ankiecie mogą brać udział także osoby, które nie pochodzą z rodzin dwujęzycznych. Grupa szkolna liczy co najmniej 5 uczniów i opiekuna, a udział jest bezpłatny.
Projekt bada, jak środowisko miejskie i sposób użytkowania terenu wpływają na biologiczną jakość gleby. Na podstawie zebranych danych naukowcy chcą przygotować mapę biologicznej jakości gleby w Polsce i wskazać tereny miejskie, które wymagają ochrony lub rekultywacji. To jeden z dwóch pilotażowych szkolnych projektów nauki obywatelskiej prowadzonych w 2026 r. w ramach projektu „Nauka ma głos”.
Finansowanie: Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego, program „Nauka dla Ciebie” (projekt „Nauka ma głos”, CNK i MNiSW)
Co robili uczniowie: Uczniowie szkół ponadpodstawowych pod opieką nauczyciela pobierają próbki gleby, dokumentują miejsca poboru i wykonują proste analizy (np. pH i cechy fizyczne). Próbki i wyniki przesyłają naukowcom. Grupa szkolna liczy co najmniej 5 uczniów i opiekuna, a udział jest bezpłatny.
Projekt mapuje codzienne narażenie na substancje mogące zaburzać działanie hormonów, takie jak bisfenole i ftalany, w domach i w życiu codziennym mieszkańców Trójmiasta i okolic. Nie bada ludzi bezpośrednio, a aplikacja nie diagnozuje i nie zastępuje lekarza. Zbiorcze wyniki mają trafić do projektu EU LIFE ChemBee i do Komisji Europejskiej, wspierając prace nad regulacjami w UE i w Polsce.
Co robili uczniowie: Uczestnicy wypełniają anonimową ankietę w aplikacji CheckED (15–20 minut). Przez około dwa tygodnie testują drobne zmiany codziennych nawyków, a potem powtarzają ankietę. Mogą zostać ambasadorami i zaprosić co najmniej pięć osób. Klasy szkół ponadpodstawowych mogą wziąć udział w konkursie „Klasa, która odkrywa najwięcej”. Uczestnicy otrzymują zaświadczenia o wolontariacie.
Kto uczestniczył: uczniowie włoskich szkół średnich; pilotaż w jednej szkole, w kolejnym roku 18 szkół
Co robili uczniowie: Poznawali techniki pomiaru radonu i prowadzili pomiary stężenia radonu w szkołach i innych budynkach; drugą częścią projektu była sieć ciągłych pomiarów ekshalacji radonu z gleby.
Kto uczestniczył: uczniowie, przy wsparciu centrum Taking Citizen Science to School (Technion, Uniwersytet w Hajfie)
Co robili uczniowie: Wykonywali krótkoterminowe pomiary radonu w swoich domach (detektory węglowe) i wprowadzali wyniki do systemu online RadonTest, który tworzy mapę radonową z zachowaniem poufności uczestników.
Efekty: Zidentyfikowano budynki o podwyższonym stężeniu radonu; udział uczniów zwiększył świadomość zagrożenia radonem.
Kto uczestniczył: uczniowie dwóch szkół średnich z nauczycielami i zespołami uniwersyteckimi
Co robili uczniowie: Wyjaśniali badanie rodzicom, zbierali zgody i prowadzili pomiary radonu w domach rodzinnych.
Efekty: 100 uczniów przeszkolono w ochronie uczestników badań, 27 otrzymało zgodę rodziców na udział jako naukowcy obywatelscy, 18 właścicieli domów wypełniło ankiety. Autorzy postulują badanie wpływu takich projektów jako części programów szkolnych.
Szkolna Radonowa Mapa Polski to projekt edukacyjny, zrealizowany w roku szkolnym 2020/2021, skierowany przede wszystkim do kół naukowych przedmiotów ścisłych (fizyka, chemia) szkół średnich. Celem projektu było zwiększenie świadomości występowania naturalnych źródeł promieniowania jonizującego, w szczególności wpływu radonu na zdrowie oraz zapoznanie uczniów, szczególnie zainteresowanych naukami ścisłymi, z zagadnieniami związanymi z szeroko pojętą dozymetrią promieniowania i ochroną radiologiczną. W projekcie wzięło udział 49 szkół. Projekt został zrealizowany w partnerstwie z Ministerstwem Klimatu i Środowiska oraz we wsparciu merytorycznym firmy Radonova, która dostarczyła detektory do pomiaru i wykonała odczyt tych detektorów w specjalistycznym, akredytowanym laboratorium.
Kto uczestniczył: koła naukowe przedmiotów ścisłych (fizyka, chemia) szkół średnich; 49 szkół
Co robili uczniowie: Każda szkoła otrzymała po cztery detektory śladowe radonu, które rozkładała w budynku zgodnie z przygotowaną przez organizatorów instrukcją. Pomiar powinien trwać 30 dni (minimum). Uczestnicy projektu opracowywali i wypełnili formularz dotyczący warunków pomiaru. Druga część to benchmark porównawczy, specjalne zadanie, które polegało na analizie zdjęć mikroskopowych płytek CR-39 detektorów radonu według dostarczonej instrukcji.
Efekty: Wyniki zostały także naniesione na mapę Polski, uzyskując w ten sposób mapę stężenia radonu w powietrzu na bazie ok. 200 punktów pomiarowych.